Askeri birlikler, kışlalar, karargâhlar ve savunma sanayii destek tesisleri; binlerce personelin aynı anda yaşadığı, yemek yediği, sağlık hizmeti aldığı ve teknik bakım-onarım faaliyetlerinin aralıksız sürdüğü büyük ölçekli yerleşkelerdir. Bu yoğun operasyonel yapı, her gün tonlarca ambalaj atığı, organik mutfak artığı, bitkisel atık yağ, tıbbi atık ve metal hurda üretir. Türkiye’de Sıfır Atık Yönetmeliği kapsamında tüm kamu kurum ve kuruluşları için zorunlu hale gelen bu dönüşüm, askeri tesislerde yalnızca çevresel bir sorumluluk değil; aynı zamanda kaynak verimliliği, kışla hijyeni ve millî ekonomiye doğrudan katkı sağlayan stratejik bir yönetim modelidir.

Nitekim Millî Savunma Bakanlığı (MSB), ana yerleşkesinde mevcut atık yönetim sistemine entegre ettiği Sıfır Atık Projesi’ni tüm bağlı birlik ve kurumlara yayarak 2025 yılında 36.428 ton hurda ve atık malzeme üzerinden 249 milyon TL’nin üzerinde geliri ülke ekonomisine kazandırmıştır. Bu rehberde; bir askeri birlikte sıfır atık sisteminin yasal dayanaklarından kışla içi birim bazlı ayrıştırma modellerine, kompost üretiminden EKAP ihale ve teknik şartname kriterlerine kadar tüm kurulum sürecini adım adım ele alıyoruz.

Askeri Tesislerde Sıfır Atık Mevzuatı ve Bildirim İstisnası

Askeri birliklerde sıfır atık sistemi kurulumu planlanırken ilk bilinmesi gereken nokta, askeri kurumların sivil kamu binalarından ayrılan yasal bildirim statüsüdür.

Sıfır Atık Yönetmeliği Kapsamında Birliklerin Yükümlülükleri

12 Temmuz 2019 tarihli ve 30829 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Sıfır Atık Yönetmeliği, kamu kurum ve kuruluşlarının atıklarını oluşum noktasında önlemesini, azaltmasını, türüne göre kaynağında ayrı biriktirmesini ve çevre lisanslı tesislere veya yetkili mahalli idare toplama sistemlerine teslim etmesini zorunlu kılar. Ayrıca Atık Yönetimi Yönetmeliği uyarınca atık üreticileri, atık türünü, Ek-4 kod numarasını, miktarını ve gönderildiği tesisi içeren kayıtları en az 5 yıl süreyle muhafaza etmekle yükümlüdür.

Askeri Birliklere Özel Bildirim İstisnası (Madde 5/7)

Sivil kurumlar ve özel sektör tesisleri, sıfır atık kurulum verilerini, ekipman sayılarını ve aylık atık miktarlarını doğrudan Entegre Çevre Bilgi Sistemi (EÇBS) üzerindeki Sıfır Atık Bilgi Sistemi’ne girmek zorundadır. Ancak askeri tesislerin operasyonel ve güvenlik hassasiyetleri nedeniyle yönetmelikte özel bir düzenleme yer alır.

Sıfır Atık Yönetmeliği Madde 5, Fıkra 7 hükmüne göre:

“Askeri birlik ve askeri kurumların Sıfır Atık Bilgi Sistemine bildirmekle yükümlü oldukları bilgi ve belgeler Millî Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığınca yazılı olarak Bakanlığa bildirilebilir.”

Bu kritik istisna sayesinde birlikler, kışla envanteri veya personel yoğunluğu gibi hassas verileri açık dijital portallara yüklemek yerine bağlı oldukları komutanlık ve bakanlık silsilesi üzerinden resmî yazılı bildirim kanalıyla yasal yükümlülüklerini yerine getirebilirler.

7 Adımda Kışla ve Askeri Birliklerde Sıfır Atık Kurulum Yol Haritası

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından belirlenen 7 aşamalı kurumsal kurulum modeli, askeri disiplin ve emir-komuta zinciriyle birleştiğinde çok yüksek verimle çalışır. Kışla ölçeğinde başarılı bir kurulum için şu 7 adım izlenmelidir:

1. Odak Noktalarının ve Birlik Sıfır Atık Ekibinin Belirlenmesi

Her şeyin başı, sistemi sahada yönetecek yetkili ve sorumlu kadronun görevlendirilmesidir. Birlik komutanlığı onayıyla biri asil, biri yedek olmak üzere en az iki “Sıfır Atık Yönetim Sorumlusu” (genellikle İdari İşler, Lojistik veya Çevre Subayı/Astsubayı) atanmalıdır. Bu sorumluların liderliğinde; yemekhane/iaşe, revir/sağlık, bakım-kademe, kantin ve temizlik birimlerinden temsilcilerin yer aldığı bir çalışma ekibi oluşturulmalıdır.

2. Mevcut Durum Tespiti ve Atık Karakterizasyonu

Ekipman siparişi vermeden önce birliğin bir haftalık veya bir aylık atık profili çıkarılmalıdır. Hangi binada (karargâh, koğuş, yemekhane, atölye) hangi tür atığın ne sıklıkla çıktığı ölçülmelidir. Örneğin karargâh binalarında kağıt ve plastik ağırlıklı iken, yemekhanede organik ve yağ atıkları, bakım kademelerinde ise kontamine ambalaj ve metal hurdalar ön plana çıkar.

3. Birliğe Özgü Sıfır Atık Yönetim Planı ve Lojistik Tasarım

Mevcut durum verilerine göre birliğin termin planı hazırlanır. Atıkların oluştuğu noktadan geçici depolama alanına hangi saatlerde, hangi güzergâh üzerinden ve hangi görevlilerce taşınacağını belirleyen kışla içi toplama talimatnamesi yazılır. Temizlik ve nöbetçi personel rotaları ayrıştırılan atıkların birbirine karışmasını (kontaminasyonunu) önleyecek şekilde kurgulanmalıdır.

4. İhtiyaçların Belirlenmesi ve Ekipman Temini

Birlikteki her birim ayrı değerlendirilerek ihtiyaç duyulan iç ve dış mekan sıfır atık kutuları, renk kodlu poşetler, konteynerler, bitkisel atık yağ bidonları ve bilgilendirme afişleri listelenir. Satın alma veya EKAP ihale süreci tamamlanıp tüm ekipmanlar sahaya indirilmeden uygulamaya geçilmemelidir.

5. Personel, Er/Erbaş ve Birlik İçi Eğitimler

Ekipmanlar yerleştirilmeden önce tüm rütbeli personele, sivil memurlara, er/erbaşlara ve temizlik görevlilerine uygulamalı eğitim verilir. Eğitimlerde sıfır atığın yalnızca “çöpü ayrı kutuya atmak” olmadığı; tek kullanımlık tüketimi azaltmanın ve atığı kaynağında temiz tutmanın önemi vurgulanır.

6. Sahaya Yerleştirme ve Uygulama

Temin edilen sıfır atık kutuları, personelin kolayca ulaşabileceği koridor, yemekhane çıkışı, kantin önü ve koğuş girişlerine uygun aralıklarla konumlandırılır. Her kutunun hemen üstüne veya üzerine, atık türünü gösteren yönetmeliğe uygun renkli bilgilendirme görselleri asılır.

7. İzleme, Tartım ve Raporlama

Toplanan atıklar geçici depolama alanında tartılarak kayıt altına alınır. Lisanslı geri dönüşüm firmalarına veya belediye toplama sistemine verilen her parti için teslim tutanağı düzenlenir. Elde edilen veriler hem iç denetimlerde hem de bakanlık silsilesi üzerinden yapılacak yazılı bildirimlerde temel kanıt olarak kullanılır.

Askeri Birliklerde Birim Bazlı Atık Ayrıştırma ve Yönetim Modeli

Bir askeri yerleşke tek tip bir bina değildir; içinde ofis, restoran, hastane, tamirhane ve konut fonksiyonlarını bir arada barındırır. Bu nedenle her bölge (zon) için farklı bir atık yönetim stratejisi uygulanmalıdır.

Kışla Birimi / BölgesiÖne Çıkan Atık TürleriÖnerilen Ekipman ve Renk KoduOperasyonel Uygulama Notu
Karargâh ve İdari OfislerKağıt, karton, plastik, metal içecek kutuları2’li veya 4’lü iç mekan seti (Mavi, Sarı, Gri, Siyah)Masa altı bireysel çöp kovalarının kaldırılarak koridor istasyonlarına geçilmesi ayrıştırma oranını artırır.
Yemekhane ve MutfakPişmiş yemek artığı, pişmemiş sebze-meyve, kızartmalık yağBeyaz (yemek), Pembe (ekmek), Kahverengi (organik), Yağ bidonuPişmiş artıklar barınaklara; pişmemiş artıklar kompost ünitelerine yönlendirilir.
Revir ve Sağlık ÜniteleriEnfekte atıklar, kesici-delici aletler, ilaç atıklarıKırmızı tıbbi atık poşeti, Turuncu tıbbi atık kovasıEvsel ve geri dönüşüm atıklarıyla kesinlikle karıştırılmamalı; lisanslı tıbbi atık aracına verilmelidir.
Bakım, Kademe ve GarajlarAtık motor yağı, kontamine filtre, basınçlı kap, hurda metalSızdırmaz tehlikeli atık varilleri, Gri metal konteyneriAtık Yönetimi Yönetmeliği gereği etiketli ve kapalı alanda geçici depolama şarttır.
Kantin, Sosyal Tesis ve Dış AlanPET şişe, cam şişe, alüminyum kutu, ambalajDış mekan korumalı 4’lü veya 5’li ünite (Mavi, Sarı, Yeşil, Gri, Siyah)Yağmur, güneş ve dış darbelere dayanıklı üstü kapalı veya galvaniz/paslanmaz gövde seçilmelidir.

Karargâh ve Eğitim Alanları: İkili mi, Çoklu Toplama mı?

İdari binalarda kağıt-karton (Mavi) ve plastik/cam/metal/evsel ayrımlarının doğru yapılabilmesi için Sıfır Atık Yönetmeliği standartlarına göre belirlenen renk skalası eksiksiz uygulanmalıdır. Yönetmelik uyarınca malzeme bazlı ayrı biriktirmede kağıt için mavi, plastik için sarı, cam için yeşil, metal için açık gri, organik atıklar için kahverengi ve geri dönüştürülemeyen evsel atıklar için siyah renk kullanılır.

Yemekhane, Mutfak ve Kompost Üretimi

Askeri birliklerin en yüksek hacimli atık kalemi mutfak ve yemekhanelerden çıkar. Bu alandaki en başarılı saha örneği bizzat MSB tarafından uygulanmaktadır. Anadolu Ajansı tarafından aktarılan Bakanlık verilerine göre MSB bünyesindeki birlik ve kurumlarda 14 adet kompost makinesi ve uygun kışla sahalarında açık alan doğal kompost yöntemleri kullanılarak yıllık ortalama 150 ton kompost üretilmektedir.

Yemekhanelerde uygulanması gereken altın kural, atığı daha mutfak tezgâhında ikiye ayırmaktır:

  • Pişmemiş Atıklar (Sebze-meyve sap, kabuk ve yaprakları): Kompost makinelerine veya açık kompost alanlarına aktarılır. Örneğin MSÜ Kara Harp Okulu Komutanlığı Ankara yerleşkesindeki ünitelerden yılda yaklaşık 9,5 ton kompost üretilerek kışla seralarında ve peyzaj alanlarında toprak iyileştirici olarak kullanılmaktadır.
  • Pişmiş Yemek Artıkları: Yönetmelik renk skalasında beyaz (yemek atıkları) ve pembe (ekmek atıkları) kategorilerinde ayrı toplanarak hijyen koşulları altında yerel hayvan barınaklarına teslim edilir.
  • Bitkisel Atık Yağlar: Kızartma işlemlerinde polar madde oranı 25’i aşmış kullanılmış kızartmalık yağlar kesinlikle lavaboya veya kanalizasyona dökülmemelidir. Evsel atık su kirliliğinin %25’ini oluşturan bu yağlar, sızdırmaz toplama bidonlarında biriktirilip lisanslı geri kazanım firmalarına teslim edilmelidir.

Revir ve Askeri Sağlık Birimleri

Birlik revirlerinde oluşan pansuman malzemeleri, enjektörler ve enfekte atıklar sıfır atık kutularına değil; Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği kapsamında zorunlu tutulan kırmızı renkli poşetlerde ve turuncu renkli kova/konteynerlerde toplanmalıdır. Revir bekleme alanlarında ise standart kağıt-plastik geri dönüşüm üniteleri kullanılabilir.

Bakım-Kademe, Garajlar ve Tehlikeli Atıklar

Zırhlı araç bakımları, boyama ve mekanik onarımların yapıldığı kademe bölgelerinde; kontamine ambalajlar, yağlı bezler, kullanılmış filtreler, toner-kartuşlar ve basınçlı kaplar tehlikeli atık sınıfına girer. Bu atıklar diğer atıklarla kesinlikle karıştırılmamalı, sızdırmaz zeminli ve kilitli geçici depolama alanlarında etiketlenerek (atık kodu, miktarı ve depolama tarihi yazılarak) bekletilmelidir. Olası bir tehlikeli atık dökülmesi durumunda Atık Yönetimi Yönetmeliği Madde 9 gereği 24 saat içinde il müdürlüğüne bilgi verilmesi ve 30 gün içinde rehabilitasyon raporunun sunulması yasal zorunluluktur.

Geçici Atık Depolama Alanı ve Atık Getirme Merkezi Standartları

Toplanan tüm atıkların lisanslı tesislere sevk edilene kadar güvenli biçimde tutulacağı geçici depolama noktaları, kışla düzeni ve çevre sağlığı açısından kritik öneme sahiptir.

Büyük ölçekli askeri yerleşkelerde ve lojman bölgelerinde kurulacak merkezi toplama alanları için Atık Getirme Merkezlerinin Kurulması ve İşletilmesi İle Sıfır Atık Uygulamalarına İlişkin Usul ve Esaslar çerçevesindeki alan büyüklükleri referans alınabilir:

  • Asgari Alan Kriteri: Ek-1 listesindeki tüm atık türlerini kabul edecek tam kapsamlı bir atık getirme merkezinin asgari 1.000 m² alana kurulması esastır; yeterli alan bulunamayan durumlarda asgari 300 m² alanda tesis edilebilir.
  • Fiziksel Güvenlik ve Zemin: Kışla dışına sızmayı önlemek için geçirimsiz beton zemin, yağmurdan koruyan üst sundurma, yangın söndürme ekipmanları ve yetkisiz erişimi engelleyen kilitli kapı sistemi bulunmalıdır.

Askeri İhaleler ve Satın Alma İçin Sıfır Atık Kutusu Seçim Kriterleri

Askeri birliklerde ekipman alımları genellikle EKAP ihaleleri veya doğrudan temin yoluyla gerçekleştirilir. Şartnamelerde yalnızca “renkli çöp kutusu” ifadesinin yazılması, kısa sürede paslanan, devrilen veya temizlik personelini yavaşlatan ürünlerin alınmasına yol açar.

Doğru teknik şartname hazırlarken şu 4 temel kriter mutlaka gözetilmelidir:

  1. Malzeme ve Korozyon Dayanımı: Yemekhane, revir ve dış mekan koridorları gibi nemli ve yoğun sirkülasyonlu alanlarda paslanmaya karşı AISI 304 kalite paslanmaz çelik veya elektrostatik fırın boyalı DKP/galvaniz sac gövdeler tercih edilmelidir. Geçici iç mekan ofis çözümlerinde ise su ve neme dayanıklı, 2,5–3 mm et kalınlığında oluklu polipropilen (PP) kutular (örneğin 35x35x70 cm standart ölçüler) ekonomik bir alternatif sunar.
  2. Poşet Tutucu Çember Mekanizması: Sahada temizlik hızını ve hijyeni korumanın en pratik yolu, ağır ve koku yapan klasik iç kovalar yerine poşet tutucu çember mekanizmasına sahip üniteler kullanmaktır. Çember sistemi poşetin kaymasını önler ve poşet değişim süresini yarı yarıya düşürür.
  3. Ağız Açıklığı ve Kontaminasyon Önleme: Kağıt kutularında ince yatay yarık (slot), plastik ve cam kutularında dairesel açıklık kullanılması, personelin elindeki karışık çöpü yanlış göze atmasını fiziksel olarak zorlaştırır.
  4. Kalıcı Baskı ve Etiketleme: Kışla temizliğinde sık yıkama yapıldığı için sıradan kağıt stickerlar kısa sürede sökülür. Atık türü yazıları, geri dönüşüm simgeleri ve birlik/kurum logoları gövde üzerine serigrafi veya UV baskı ile kalıcı olarak işlenmelidir.

Askeri Birliklerde Sıfır Atık Belgesi Alma Süreci ve Seviyeleri

Kurulumunu tamamlayan askeri tesisler, Sıfır Atık Yönetmeliği kapsamında dört farklı seviyede Sıfır Atık Belgesi alabilirler:

  • Temel Seviye Sıfır Atık Belgesi: Sistemin kurulduğunu, odak noktalarının atandığını, renk kodlu kutuların yerleştirildiğini ve eğitimlerin verildiğini kanıtlayan ilk zorunlu belgedir.
  • Nitelikli Belgeler (Gümüş, Altın ve Platin): Temel seviye belgenin alınmasının ardından 12 aylık aktif uygulama süresi dolduktan sonra başvurulabilir. Nitelikli belge alabilmek için bertarafa gönderilen atık miktarında en az %15 oranında azalma sağlanması zorunlu kriterdir. Platin belgeye ulaşan yerleşkeler, iki yılda bir sürdürülebilirlik raporu sunarak sistemi güncel tutarlar.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Askeri birlikler Sıfır Atık Bilgi Sistemi’ne (EÇBS) veri girmek zorunda mı?

Hayır, güvenlik ve gizlilik gerekçeleriyle askeri kurumlar için özel bir istisna tanınmıştır. Sıfır Atık Yönetmeliği Madde 5/7 uyarınca askeri birlik ve kurumların bildirmekle yükümlü olduğu bilgi ve belgeler; Millî Savunma Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı aracılığıyla yazılı olarak Bakanlığa iletilebilir.

Askeri yemekhanelerde artan yemekler nasıl değerlendirilir?

MSB uygulamalarında olduğu gibi mutfak ve yemekhanedeki atıklar ikiye ayrılır: Tüketime uygun pişmiş yemek artıkları yerel hayvan barınaklarına teslim edilirken; yemek hazırlığı sırasında çıkan pişmemiş sebze-meyve kabuk ve sapları kompost makinelerinde veya açık alan kompost ünitelerinde toprak iyileştirici gübreye dönüştürülür.

Kışlalarda hangi renk sıfır atık kutuları zorunludur?

Kurulum yapılan alanın atık profiline göre ikili veya çoklu setler kullanılabilir. Yönetmeliğe göre kağıt-karton mavi, plastik sarı, cam yeşil, metal açık gri, organik atıklar kahverengi, geri dönüştürülemeyen evsel atıklar siyah renkte olmalıdır. Revirlerdeki tıbbi atıklar için ise kırmızı poşet ve turuncu kova zorunludur.